Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych – objawy, szczepienie i leczenie

Choroby przenoszone przez owady są bardzo częste wiosną i latem. Jedną z nich jest właśnie odkleszczowe zapalenie opon mózgowych
Tomasz Kwiatkowski
Tomasz Kwiatkowski 24 czerwca, 20216 minut na przeczytanie 80
Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych – objawy, szczepienie i leczenie

Choroby przenoszone przez owady są bardzo częste wiosną i latem. Jedną z nich jest właśnie odkleszczowe zapalenie opon mózgowych – niezwykle ciężka choroba, która może prowadzić do trwałego uszczerbku na zdrowiu, a nawet śmierci. Jak się przed nią ochronić i czy istnieje skuteczne leczenie? Opowiemy o tym w naszym artykule.

Odkleszczowe zapalenie mózgu – czym jest ta choroba?

Odkleszczowe zapalenie opon mózgowych, zwane też kleszczowym zapaleniem mózgu – w skrócie KZM – to choroba wirusowa wywoływana przez wirusa KZM, przenoszonego przez kleszcze. Owad sam nie choruje, mimo iż wirus zajmuje całe jego ciało. Raz zakażony kleszcz może przenosić wirusa przez całe życie, ponieważ wirus KZM ma zdolność przenoszenia się z jednego stadium rozwojowego kleszcze na drugie.

Rzadko, ale zdarza się, że wektorem choroby jest mleko kóz, owiec i krów zakażonych wirusem KZM. Co ciekawe – wirusa stosunkowo łatwo jest zniszczyć poprzez wysuszenie, pasteryzację czy środki chemiczne lub enzymatyczne. Może on jednak przetrwać wiele miesięcy w maśle lub mleku od zakażonych zwierząt.

Do zakażenia może też dojść drogą oddechową – poprzez zawarty w kurzu kał zakażonych kleszczy.

Objawy odkleszczowego zapalenia opon mózgowych

KZM nie objawia się od razu po zakażeniu. Najpierw wirus namnaża się w komórkach najbliższych miejscu zakażenia i przez chłonkę przemieszcza się do sąsiednich narządów i węzłów chłonnych. W ten sposób przebiega pierwszy etap choroby zwany okresem inkubacji. Nie towarzyszą mu wyraźne objawy, a trwać może od 2. do 28. dni.

Kiedy czas utajonej inkubacji minie, nadchodzi pierwsze stadium choroby, zwane klinicznym. Pojawiają się wówczas pierwsze objawy, przypominające przeziębienie lub grypę:

  • gorączka,
  • ból głowy,
  • ból stawów,
  • nudności,
  • brak apetytu,
  • katar,
  • złe samopoczucie i zmęczenie.

Najczęściej ten etap trwa około tygodnia, zaś po maksymalnie 20 dniach od pierwszych objawów rozpoczyna się drugie stadium choroby. Ma ono najczęściej ciężki przebieg i przybiera jedną z czterech postaci.

Postaci oponowej, stosunkowo najlżejszej, towarzyszą bóle głowy, wymioty, osłabienie mięśni, niedowład, a nawet porażenie kończyn. Częste są dokuczliwe bóle mięśni i uczucie ich mrowienia oraz drętwienia. Postać ta jest najpowszechniejsza, występuje u około 49% chorych.

Postać oponowo-mózgowa charakteryzuje się objawami, wśród których najczęstsze są ataksja (problemy z koordynacją ruchową), zaburzenia koncentracji, świadomości (nawet w postaci śpiączki), pamięci i nadmierna drażliwość. Może wystąpić też porażenie mięśni oddechowych, prowadzące do problemów z oddychaniem, a nawet śmierci.

Postać ózgowo-rdzeniowa pojawia się u 10% chorych i jest najcięższą z możliwych. Uszkodzeniu ulega rdzeń kręgowy, dochodzi do porażenia kończyn – częściej górnych niż dolnych, chociaż zdarza się też czterokończynowe. Częste jest też porażenie mięśni oczu i oddechowych, a objawy te rzadko ustępują całkowicie. Sytuacja chorego pogarsza się, jeśli wirus zajmie rdzeń przedłużony i pień mózgu – konieczne może być oddychanie zastępcze. Śmierć najczęściej następuje po blisko tygodniu od pierwszych objawów neurologicznych.

Czwarta postać to zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu i korzeni nerwowych przebiegające z objawami oponowymi, objawami ogniskowego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego oraz korzeni nerwowych i nerwów obwodowych. Najczęściej objawia się niedowładem kończyn górnych – objawy mogą mijać bardzo powoli i nie zawsze ustępują w całości.

Leczenie kleszczowego zapalenia mózgu

Terapia KZM trwa bardzo długo. Często procesowi temu towarzyszą objawy depresyjne. Niestety, nie istnieje metoda leczenia ciężkich postaci choroby, dlatego najczęściej prowadzi się leczenie objawowe: przeciwgorączkowe, przeciwbólowe i przeciwobrzękowe. Większość ze stosowanych farmaceutyków to popularne leki, które każdy ma w domu, jak np. Apap, Aspirin C, AntyGrypin. Wszystkie są dostępne w zasobach apteki internetowej liki24.pl – również te bardziej zaawansowane, dostępne tylko na receptę.                                             

Istotne jest zapobieganie chorobie poprzez m.in.:

  • stosowanie preparatów przeciw kleszczom,
  • odpowiednią odzież w miejscach występowania kleszczy,
  • szybkie i ostrożne usuwanie kleszczy po ugryzieniu,
  • gotowanie mleka przed spożyciem.

Istnieje też sposób zabezpieczenia się przed chorobą tuż po kontakcie z kleszczem. W ciągu maksymalnie 96 godzin po nastąpieniu wypadku potencjalnie zakażony musi otrzymać odpowiednią immunoglobulinę. Okres ochronny, który ona daje, trwa do sześciu tygodni.

Szczepienie na kleszcze – czym jest?

Szczepienie jest sposobem na zabezpieczenie się przed KZM, kierowanym głównie do osób przebywających w miejscach o zwiększonym ryzyku wystąpienia choroby. Obecnie szczepionki na KZM mają formę szczepionek inaktywowanych, co oznacza, że zawarte w nich patogeny są martwe.

Przed czym chroni szczepienie na kleszcze?

Najlepiej jest szczepić się zimą, ponieważ pozwoli to nabrać odporności od samego początku okresu aktywności kleszczy. Szczepionki są skuteczne u ponad 95% zaszczepionych – ich organizmy wytwarzają niezbędne przeciwciała, które chronią przed powikłaniami.

Jak często powtarzać szczepienie na kleszcze?

Szczepienie podawane jest w trzech dawkach. Po pierwszej należy odczekać 1-2 miesiące, potem kolejne 9-12 miesięcy przed trzecią dawką. Szczepienie przypominające, jednodawkowe, należy przyjmować co 3-5 lat. Pozwoli to utrzymać odporność na stałym poziomie.

Podsumowanie

Odkleszczowe zapalenie mózgu to choroba, której śmiertelność wynosi 5%. Większość pacjentów, którzy przeżyją, nigdy nie odzyskują pełni sprawności. Choroby nie da się leczyć, jeśli reakcja jest zbyt późna, dlatego każdy, a zwłaszcza osoby narażone, powinien zaszczepić się przeciwko KZM.